Πέμπτη, 12 Δεκεμβρίου 2019

ev media-logo

Μανιτάρια: ο θησαυρός των ευρυτανικών δασών. Ρεπορτάζ των «Ευρυτανικών Νέων» [αναδημοσίευση]

 manitaria-myriki-antonopoulos

 Μανιτάρια στη Μυρίκη (φωτο Ν. Αντωνόπουλος)


Οι αρχαίοι Έλληνες τα θεωρούσαν τροφή των Θεών και των βασιλιάδων, ισάξια µε την αµβροσία, σε έργα δε συγγραφέων όπως του Ιπποκράτη και του Αριστοτέλη, βρίσκει κανείς ποικίλες και ενδιαφέρουσες πληροφορίες για αυτά. Ο λόγος για τα μανιτάρια, τον «θησαυρό» της φύσης, όπως τα χαρακτηρίζουν οι λάτρεις τους, που κάθε χρόνο (κυρίως την Άνοιξη και το Φθινόπωρο) εξορμούν σε δάση και βουνά για να τα μαζέψουν. Η πληθώρα των λαϊκών ονομάτων («αρνάκια», «κουκουμπέλες» κ.α) που υπάρχουν και στα ευρυτανικά χωριά για τα μανιτάρια, επιβεβαιώνει την εξοικείωση µε τα άγρια είδη.

Τα μανιτάρια, όμως, κρύβουν και παγίδες, ορισμένες φορές, θανάσιμες. Σύμφωνα με τον ΕΦΕΤ, κάθε χρόνο στην Ελλάδα καταγράφονται 80 με 140 περιστατικά δηλητηριάσεων από άγρια μανιτάρια· εξ αυτών, ως σοβαρά περιστατικά καταγράφονται τα 60. Είναι γνωστό, άλλωστε, το γνωμικό που λέει ότι «όλα τα μανιτάρια τρώγονται, μερικά όμως μόνο μια φορά».

Έτσι, σήμερα, καθώς η μανιταροφιλία έχει επανέλθει δυναμικά στο προσκήνιο και όλοι και περισσότεροι ασχολούνται με τη συλλογή και κατανάλωσή τους, η ανάγκη για μελέτη και διαρκή ενημέρωση (είδη, γνωρίσματα κ.α) αποτελεί ζήτημα υψίστης προτεραιότητας, παραδοχή που επιβεβαιώνει με τον πιο κατηγορηματικό τρόπο και ο κ. Νίκος Αντωνόπουλος από το Καρπενήσι, που εδώ και περίπου πέντε χρόνια ασχολείται συστηματικά με τα μανιτάρια, διατηρεί μάλιστα και ιστολόγιο όπου αναρτά στοιχεία και φωτογραφίες για τα μανιτάρια που συλλέγει στα ευρυτανικά δάση (mushroomsinevrytania.blogspot.gr).

Μανιτάρια παντού

Στην Ελλάδα είναι γνωστά περίπου 2.200 είδη άγριων μανιταριών. Σε επίπεδο νομού Ευρυτανίας εντοπίζεται μια πλούσια ποικιλία μανιταριών, «όσα αντέχουν τα δικά μας δάση»όπως εξηγεί ο κ. Αντωνόπουλος. "Στην Ευρυτανία π.χ. δεν υπάρχουν δάση οξιάς, ρόμπολα κ.α, όπου κάποια μανιτάρια αναπτύσσονται μόνο εκεί. Έτσι, λογικά, κάποια μανιτάρια δεν υπάρχουν".

antonopoulos-manitaria-dasos1

Ποιες είναι, όμως, οι «κορυφαίες» περιοχές κοντά στο Καρπενήσι, όσον αφορά το πλήθος και την ποικιλία των μανιταριών; «Ο Κώνισκος, η Μυρίκη και ο Άγιος Νικόλαος, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν υπάρχουν και αλλού πολλά μανιτάρια», απαντά. Υπάρχει, λόγου χάριν, ένα φαγώσιμο μανιτάρι που βγαίνει μόνο σε πεύκα και το οποίο δεν υπάρχει εδώ. Το κάθε μανιτάρι θέλει τον δικό του βιότοπο, τη δική του περιοχή. Έχω βρει μανιτάρι ακόμα και στην κορυφή στο Βελούχι, στα 2.315 μέτρα», σημειώνει. 

«Οι πιο ενδιαφέρουσες εποχές για συλλογή μανιταριών είναι η άνοιξη και το φθινόπωρο», προσθέτει· μανιτάρια θα βρει όμως κανείς επίσης και το καλοκαίρι, αλλά και τον χειμώνα.

Ο κ. Αντωνόπουλος επιβεβαιώνει το αυξανόμενο ενδιαφέρον για τα μανιτάρια: «Στο Καρπενήσι υπάρχουν τουλάχιστον 50 άτομα που μαζεύουν τακτικά μανιτάρια, όσοι δε καταναλώνουν μανιτάρια είναι πολλοί περισσότεροι», δηλώνει. Μάλιστα, έχει «πέσει» εδώ και αρκετό καιρό η ιδέα για δημιουργία ενός συλλόγου μανιταρόφιλων στην Ευρυτανία, το ζήτημα όμως έμεινε εκεί, προς το παρόν.

Το Κ.Π.Ε Καρπενησίου διοργανώνει κατά καιρούς εξορμήσεις για μανιταρογνωσία και μανιταροσυλλογή, όπου μαζεύεται αρκετός κόσμος, μια απόδειξη ότι το θέμα ενδιαφέρει. «Είναι, βέβαια, και ένα σύμπτωμα των καιρών της κρίσης», εξηγεί, «καθώς τα μανιτάρια είναι μια φθηνή τροφή, πλούσια σε θρεπτικές ουσίες και τη βρίσκεις σε τεράστιες ποσότητες. Νομίζω ότι ο βασικός λόγος, όμως, για τον οποίο ασχολούνται όλο και περισσότεροι με τα μανιτάρια είναι για να βγουν έξω, να περπατήσουν· είναι μια ευκαιρία για βόλτα στο δάσος», επισημαίνει.

Τι πρέπει να προσέχουμε

Όσο όμορφα, ελκυστικά και φαινομενικά αθώα μοιάζουν τα μανιτάρια, τόσο επικίνδυνα μπορούν να καταστούν από τη μια στιγμή στην άλλη. «Τα μανιτάρια θέλουν διάβασμα και μελέτη προτού βγεις στο πεδίο, στη φύση», εξηγεί ο κ. Αντωνόπουλος. Ωστόσο, εμφανίζεται καθησυχαστικός και αποφεύγει την κινδυνολογία, καθώς όπως λέει, «…εκείνοι που μπορεί πραγματικά να κινδυνέψουν να πεθάνουν από μανιτάρια είναι ελάχιστοι, γιατί τα θανατηφόρα μανιτάρια είναι περίπου δέκα, όχι παραπάνω». «Είναι άλλα τα θανατηφόρα και άλλα τα δηλητηριώδη μανιτάρια», συμπληρώνει· ως γνωστόν, δεν είναι λίγα τα μανιτάρια που προκαλούν ελαφρές (κατά βάση) γαστρεντερικές διαταραχές.

Αν και «το κάθε μανιτάρι είναι μια ιδιαίτερη περίπτωση», εντούτοις οι ειδήμονες συμφωνούν ότι τα τρία πιο επικίνδυνα, θανατηφόρα μανιτάρια στην Ελλάδα έχουν τρία κοινά χαρακτηριστικά: α) λευκά ελάσματα, β) στο πάνω μέρος του ποδιού κρέμεται σαν «φουστίτσα» ένα μεμβρανώδες δαχτυλίδι και γ) το πόδι βγαίνει μέσα από μια μεμβρανώδη, κυπελλόμορφη θήκη. Ένα τέτοιο θανατηφόρο μανιτάρι είναι ο «Αμανίτης ο φαλλοειδής», ένα μανιτάρι που παρά την όμορφη εμφάνισή του, είναι αυτό που ευθύνεται για τους εφετινούς θανάτους, καθώς η κατανάλωσή του προκαλεί φαλλοειδική δηλητηρίαση, που προσβάλλει το συκώτι.

«Υπάρχουν φοβερές λεπτομέρειες από μανιτάρι σε μανιτάρι. Όλα είναι θέμα γνώσης και εμπειρίας», προσθέτει ο φυσιοδίφης κ. Νίκος Αντωνόπουλος, επισημαίνοντας παράλληλα την παραφιλολογία που έχει αναπτυχθεί προσφάτως για τα μανιτάρια. «Τελευταία ακούγονται διάφορα για τα μανιτάρια και έχουν ειπωθεί τεράστιες ανακρίβειες. Παράδειγμα, άκουσα στην τηλεόραση ότι εάν βάλεις μέσα σε ένα καλάθι φαγώσιμα και δηλητηριώδη ή και θανατηφόρα μανιτάρια, όλα χαλάνε και είναι για πέταμα, κάτι που είναι… παραμύθι. Πολλοί επίσης ρωτούν για το ποια χρώματα τρώγονται. Υπάρχουν τόσα πολλά διαφορετικά είδη που μοιάζουν, που χρειάζεται απόλυτη ενημέρωση για να ξέρεις τι μαζεύεις. Προσωπικά, πρέπει να είμαι πάνω από… 100% σίγουρος για να μαζέψω ένα μανιτάρι», λέει στα «Ευρυτανικά Νέα».

Οι λαϊκές δοξασίες

Όπως σημειώνουν οι μανιταρόφιλοι, υπάρχουν πολλές λαϊκές δοξασίες για τα μανιτάρια, λανθασμένες και συχνά επικίνδυνες. Λανθασμένες, για παράδειγμα, είναι οι θεωρίες που λένε ότι τα δηλητηριώδη είδη έχουν οπωσδήποτε πικρή ή καυστική γεύση ή ότι τα δηλητηριώδη μανιτάρια… μαυρίζουν τα ασημένια κουτάλια που έρχονται σε επαφή μαζί τους.

Όπως σημειώνει ο κ. Αντωνόπουλος, «βασικό είναι να ξέρουμε να αναγνωρίζουμε τα μανιτάρια με το επιστημονικό τους όνομα, να μην χρησιμοποιούμε λαϊκές ονομασίες». Π.χ τα μανιτάρια που στην Ευρυτανία λέμε «αρνάκια» είναι τελείως διαφορετικά από τα «αρνάκια» των κατοίκων της Μακεδονίας, εξηγεί. Η σχέση των ζώων με τα μανιτάρια δεν θα πρέπει, επίσης, να παραπλανά τους μανιταρόφιλους: «…δεν είναι, σε καμία περίπτωση, ένας τρόπος αναγνώρισης του βρώσιμου μανιταριού από τον άνθρωπο. Πχ δεν θα πρέπει να πούμε ότι επειδή έφαγε ένα συγκεκριμένο μανιτάρι η κατσίκα ή η χελώνα, θα το φάμε και εμείς. Τα ζώα έχουν δικό τους πεπτικό σύστημα, δικές τους ανοσίες σε δηλητήρια», προσθέτει.

manitaria2

Μορχέλλα η κωνική. Η λαϊκή της ονομασία στην περιοχή μας είναι ''αρνάκι'' (από το blog του κ. Aντωνόπουλου)

Ένας ανεκμετάλλευτος θησαυρός

Η συζήτηση, μοιραία, φθάνει στα οικονομικά δεδομένα και τις προοπτικές ανάπτυξης που μπορεί να προσφέρουν τα μανιτάρια. Το παράδειγμα των Γρεβενών, εξάλλου, ενός τόπου που έχει συνδέσει το όνομά του με τα μανιτάρια και αποτελεί πρότυπο «μανιταροανάπτυξης» σε ολόκληρα τα Βαλκάνια, αποτελεί οδηγό.

Εκεί δραστηριοποιείται και ο πρόεδρος των Μανιταρόφιλων Ελλάδας, Γιώργος Κωνσταντινίδης, ο μεγαλύτερος γνώστης των μανιταριών, ο οποίος πριν μερικούς μήνες βρέθηκε στο Καρπενήσι ως εισηγητής σε σεμινάριο του ΚΠΕ για τα μανιτάρια. Χάρη στην κινητοποίηση τοπικών συλλόγων των Γρεβενών, πλήθος επισκεπτών από κάθε περιοχή της Ελλάδας και του εξωτερικού συρρέει εκεί για να γευτεί ξεχωριστές ποικιλίες μανιταριών, να συμμετέχει στις γιορτές μανιταρόφιλων και να αγοράσει κάποιο από τα προϊόντα που έχουν δημιουργήσει έμποροι του τόπου.

grebena-manitaria1

«Ο τόπος μας θα μπορούσε να εκμεταλλευτεί πάρα πολύ τα μανιτάρια. Ας πούμε, πόσες ταβέρνες στο Καρπενήσι και την ευρύτερη περιοχή εκμεταλλεύονται οικονομικά τα μανιτάρια; Νομίζω μόνο μία. Σχεδόν κανείς δεν πουλάει μανιτάρια!», επισημαίνει ο κ. Αντωνόπουλος.

«Στα Γρεβενά υπάρχουν μαγαζιά με τεράστιους καταλόγους αποκλειστικά με μανιτάρια. Ζουν πολλές επιχειρήσεις μόνο από αυτά. Στην Ευρυτανία δεν υπήρχε παιδεία μανιταροκατανάλωσης. Σήμερα έχει χαθεί η γνώση. Αυτό είναι ένα οικονομικό μέγεθος, αποτιμάται σε χρήμα. Υπάρχουν πράγματα που δεν τα ξέρουμε και έτσι περνούν ανεκμετάλλευτα.

Οικονομικό όφελος μπορεί σίγουρα να προκύψει από τα μανιτάρια», προσθέτει και συνεχίζει: «…χρειάζεται πρωτοτυπία. Τι θέλεις, να έρχεται ο ξένος στο Καρπενήσι και να του προσφέρεις μόνο παϊδάκια, λουκάνικα και μπριζόλες ή να του δώσεις κάτι παράξενο, κάτι ενδιαφέρον και «ψαγμένο»; Αρκούμαστε στα έτοιμα, τα δοκιμασμένα και τα εύκολα», σημειώνει.

Συνταγές και διατροφική αξία

Μανιταρόπιτες, μανιτάρια με κρέμα γάλακτος, μαγειρεμένα τηγανητά, ψητά, γλυκό μανιτάρι, μανιταρόσκονη, μανιτάρια τουρσί, ακόμα και… σνίτσελ και μαγειρίτσα, είναι μερικές μόνο από τις πάμπολλες συνταγές που υπάρχουν και έχουν ως βάση τα μανιτάρια, τα οποία, διατροφικά, έχουν λιγοστές θερμίδες και περιέχουν νερό σε μεγάλο ποσοστό (80-99% περίπου). Είναι πλούσια σε πρωτεΐνες (20-40%) και φτωχά σε υδατάνθρακες (3-20%) και λίπη (2-8%), περιέχουν μια σειρά από βιταμίνες και ανόργανα στοιχεία (φώσφορος, σίδηρος, μαγνήσιο και χαλκός).


Γ. Ζαλοκώστας